Wymiana stóp - zjawisko morfologiczne w niektórych językach, polegające na zmianie ilościowej lub jakościowej spółgłosek wewnątrz morfemu spowodowanej kontekstem zewnętrznym - wpływem otoczenia fonetycznego. Zjawisko to występuje w niektórych językach ugrofińskich, najbardziej rozpoznawalne jest w języku fińskim, zwane jest również astevaihtelu.

[edytuj] Język fiński

[edytuj] Istota zjawiska

Spółgłoski k, p i t podczas odmiany przez przypadki i osoby ulegają procesowi wymiany stóp. Mogą występować w stopie "słabej" jak również "mocnej". Ogólna zasada stosowania stopy opiera się na kontekście fonetycznym - jeśli sylaba jest otwarta, czyli kończy się samogłoską (np. (katu - ulica) - używa się stopy mocnej, przy zamkniętej sylabie spółgłoska występuje w formie słabej (kadun). Z powodu zmian historycznych i ewolucji języka mówionego istnieją pewne nieregularności w procesie wymiany stóp, np. przed długą samogłoską spółgłoska występuje na stopie mocnej, nawet jak sylaba jest zamknięta (np. katuun - "do ulicy", w ulicę.)

W przypadku liczby mnogiej formy podstawowe wyrazów (bezokolicznik w czasowniku, mianownik w rzeczowniku) znajdują się w stopie mocnej. Jednak istnieją wyrazy, które ulegają procesowi odwrotnemu: w formach podstawowych występują w stopie słabej, podczas gdy formy fleksyjne przyjmują stopę mocną (np. liike - "ruch", liikkeen - "ruchu"). Są dwa podstawowe warianty wymiany stóp - jakościowa i ilościowa.

[edytuj] Wymiana ilościowa

Przy zmianie ilościowej podwójna spółgłoska (geminata) wystepuje w stopie mocnej, stopa słaba to redukcja do pojedynczej spółgłoski:

• kk → k: lakka (malina moroszka) – lakan (maliny)
• pp → p: oppia (uczyć się) – opin (uczę się)
• tt → t: katto (dach) – katot (dachy)

[edytuj] Wymiana jakościowa

Wymiana jakościowa dotyczy pojedynczych spółgłosek k, p i t, jak też licznych zbitek spółgłosek. Ten sposób wymiany stóp nie jest juz produktywny - nie dotyczy słów nowo powstałych: porównaj: katu (ulica) - kadun (ulicy) ale już auto (auto) - auton.

• p → v: rapu (rak) – ravun (raka)
• t → d: paita (koszula) – paidat (koszule)
• nk → ng: Helsinki – Helsingissä (w Helsinkach)
• mp → mm: kampa (grzebień) – kammat (grzebienie)
• lt → ll: valta (przemoc) – vallan (przemocy)
• nt → nn: antaa (dać) – annan (daję)
• rt → rr: parta (broda) – parran (brody)
• rk → r; Turku (miejscowość) - Turussa (w Turku)

[edytuj] Przypadki szczególne

• hke → hje: rohkenen (ośmielam) – rohjeta (ośmielać)
• lke → lje: hylkeen (suknię) – hylje (suknia)
• rke → rje: särkeä (złamać) – särjen (łamię)
• uku → uvu: luku (liczba) – luvun (liczby)
• yky → yvy: kyky (zdolność) – kyvyn (zdolności)

[edytuj] Dźwięk /k/

Dźwięk pełni w historii języka rolę szczególnie złożoną toteż przeszedł liczne zmiany i nie istnieje jeden model wymiany stóp dla tego fonemu. Oto najczęstsze przypadki zmian jakościowych i ilościowych:

k → ø- jalka → jalan (wymiana ilościowa)

k → kk- liike → liikkeen (wymiana jakościowa)

uku/yky → uvu-/yvy- puku → puvun (wymiana jakościowa)

lki → lje- kylki → kyljen (wymiana jakościowa)

rki → rje- ärki → järjen (wymiana jakościowa)

nk → ng- Helsinki → Helsingin (wymiana jakościowa)

[edytuj] Wzory odmiany

Odmiana rzeczownika katu (ulica podlegającego jakościowej wymianie stóp.

¹ Tłustym drukiem wyróżniono formy na stopie mocnej

[edytuj] Linki zewnętrzne

Diaboliczne k(en)